Lề luật được đặt ra để bảo vệ trật tự, duy trì công lý và gìn giữ phẩm giá con người. Nhưng khi bị tách khỏi mục đích ấy, lề luật có thể bị biến thành công cụ phục vụ lợi ích riêng, áp đặt quyền lực hoặc né tránh trách nhiệm. Khi đó, người ta không còn thực thi luật để bảo vệ con người, mà dùng luật để biện minh cho những hành vi làm tổn thương con người.
Tin Mừng Luca 14,1-6 cho thấy một nghịch lý như thế. Những người biệt phái và luật sĩ chăm chú dò xét Đức Giêsu trong ngày Sabbat, trong khi trước mặt họ là một người mắc bệnh thủy thũng đang cần được chữa lành. Họ quan tâm đến việc Đức Giêsu có vi phạm luật hay không, hơn là việc một con người có được giải thoát khỏi đau khổ hay không.
Đức Giêsu vạch trần sự mâu thuẫn ấy bằng câu hỏi về con lừa hay con bò rơi xuống giếng. Khi tài sản của mình gặp nguy hiểm, người ta lập tức tìm cách cứu chữa; nhưng khi đồng loại đau khổ, người ta lại có thể viện dẫn lề luật để trì hoãn lòng thương xót.
Đó là một hình thức lạm dụng luật: lấy điều đúng về hình thức để che đậy mục đích không tốt.
Lạm dụng luật không chỉ là cố tình vi phạm luật, mà đôi khi còn là lợi dụng chính những quy định hợp pháp để đạt mục đích bất chính. Người ta có thể chọn áp dụng điều khoản có lợi cho mình, diễn giải quy định theo hướng có lợi cho quyền lực của mình, hoặc bám chặt vào thủ tục để thoái thác trách nhiệm. Có khi luật được áp dụng rất nghiêm khắc với người yếu thế, nhưng lại được diễn giải linh hoạt khi liên quan đến người có quyền lợi hoặc đặc quyền.
Nguy hiểm hơn, sự lạm dụng ấy thường khoác lên mình chiếc áo của sự chính đáng. Người ta nói rằng mình chỉ làm theo quy định, chỉ tuân thủ nguyên tắc, chỉ thi hành đúng chức trách. Nhưng tuân thủ quy định không tự động làm cho mọi hành động trở nên công bằng. Một quyết định có thể đúng về thủ tục mà vẫn bất công trong hậu quả; một người có thể nhân danh kỷ luật mà hành xử thiếu trách nhiệm; một tổ chức có thể bảo vệ quy trình nhưng bỏ mặc những con người mà quy trình ấy đáng lẽ phải phục vụ.
Điều này không có nghĩa là luật pháp phải nhường chỗ cho cảm tính. Lòng thương xót không thể là cái cớ để tùy tiện, cũng như công lý không thể bị hy sinh vì sự dễ dãi. Vấn đề nằm ở chỗ phải thực thi luật đúng mục đích, công bằng, có trách nhiệm và tôn trọng phẩm giá con người.
Đức Giêsu không hủy bỏ ngày Sabbat. Người đưa ngày Sabbat trở về với ý nghĩa đích thực: ngày thuộc về Thiên Chúa, Đấng ban sự sống. Vì thế, chữa lành một con người không phải là phản bội lề luật, nhưng là biểu lộ tinh thần sâu xa nhất của lề luật.
Tin Mừng hôm nay mời gọi những người nắm giữ quyền bính, những người có trách nhiệm thi hành luật và mỗi chúng ta xét lại cách mình sử dụng các quy định. Luật pháp phải là giới hạn ngăn chặn sự tùy tiện của quyền lực, chứ không được trở thành công cụ để quyền lực hợp thức hóa sự tùy tiện.
Bởi khi luật được sử dụng để bảo vệ lợi ích riêng, trốn tránh trách nhiệm hoặc đẩy người yếu thế vào đường cùng, điều bị tổn thương không chỉ là một cá nhân, mà còn là chính ý nghĩa của công lý.
